Słownik pojęć klinicznych ICD-11

A

afekt

Afekt to obserwowalny, zewnętrzny wyraz przeżywanych emocji, widoczny przede wszystkim w wyrazie twarzy, brzmieniu i modulacji głosu, gestach oraz postawie ciała. W psychiatrii i psychologii klinicznej afekt odróżnia się od nastroju. Nastrój to dłużej utrzymujący się, względnie stabilny stan emocjonalny zgłaszany przez samą osobę, natomiast afekt to zmienna w czasie ekspresja emocji oceniana przez badającego podczas rozmowy. Mówiąc obrazowo, nastrój przypomina klimat, a afekt bieżącą pogodę.

Podczas badania psychiatrycznego klinicysta opisuje afekt według kilku cech. Ocenia jego zakres i zmienność, od afektu prawidłowego, czyli adekwatnie zróżnicowanego, przez afekt spłycony lub stępiały, aż do afektu sztywnego, który niemal się nie zmienia. Ocenia także jego adekwatność do treści wypowiedzi i sytuacji oraz jego jakość, na przykład afekt przygnębiony, lękowy, drażliwy lub euforyczny. Afekt niedostosowany to taki, który nie pasuje do omawianego tematu, na przykład śmiech podczas opowiadania o trudnym, bolesnym przeżyciu.

Ocena afektu jest jednym z podstawowych elementów badania stanu psychicznego i pomaga w rozpoznawaniu zaburzeń nastroju, zaburzeń psychotycznych oraz wielu innych stanów. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR odwołują się do nieprawidłowości afektu w opisach licznych zaburzeń. Sam afekt nie jest jednak rozpoznaniem, lecz objawem oraz elementem opisu klinicznego, który zawsze wymaga interpretacji w szerszym kontekście. O znaczeniu obserwowanych zmian afektu decyduje specjalista, biorąc pod uwagę cały obraz funkcjonowania osoby.

agorafobia

Agorafobia to zaburzenie lękowe polegające na silnym lęku przed sytuacjami lub miejscami, z których trudno byłoby się wydostać albo w których trudno byłoby uzyskać pomoc, gdyby pojawiły się objawy lęku lub paniki. Typowe sytuacje wyzwalające to korzystanie z transportu publicznego, przebywanie w tłumie, w kolejce, na otwartej przestrzeni, w zamkniętych pomieszczeniach lub samodzielne oddalanie się od domu. Wbrew potocznemu rozumieniu nazwy nie chodzi wyłącznie o lęk przed otwartą przestrzenią.

Osoba z agorafobią obawia się, że w takiej sytuacji pojawią się przykre objawy ciała lub napad paniki, a ucieczka albo pomoc będą niemożliwe lub krępujące. Sytuacje te są aktywnie unikane, znoszone z dużym dyskomfortem albo wymagają obecności osoby towarzyszącej. Lęk jest nieproporcjonalny do rzeczywistego zagrożenia i utrzymuje się mimo świadomości jego nadmierności.

W klasyfikacji ICD-11 agorafobia jest odrębną jednostką, niezależną od tego, czy osoba doświadcza pełnych napadów paniki. Często współwystępuje z zaburzeniem z napadami paniki. W cięższych postaciach ograniczenia mogą być na tyle poważne, że uniemożliwiają samodzielne wychodzenie z domu, co znacząco zawęża życie zawodowe, społeczne i rodzinne.

alogia

Inne nazwy: zubożenie mowy

Alogia to zubożenie mowy polegające na wyraźnym ograniczeniu jej ilości oraz treści. Osoba z alogią mówi mało, udziela krótkich i lakonicznych odpowiedzi, rzadko sama rozpoczyna rozmowę, a jej wypowiedzi mogą być ubogie w informacje mimo poprawnej formy gramatycznej. W cięższych postaciach pojawiają się długie przerwy przed odpowiedzią lub niemal całkowity brak spontanicznej mowy, a kontakt słowny staje się mocno utrudniony.

Alogia należy do objawów negatywnych i jest jednym z objawów charakterystycznych dla schizofrenii oraz innych pierwotnych zaburzeń psychotycznych. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR wymieniają zubożenie mowy wśród cech wymiaru negatywnego psychozy. Alogię trzeba odróżniać od zaburzeń mowy o innym charakterze, na przykład od dezorganizacji mowy, w której wypowiedzi są obfite, lecz niespójne i trudne do zrozumienia. W alogii problemem jest niedobór mowy, a nie jej chaos.

Alogia może być również skutkiem znacznego spowolnienia myślenia w przebiegu ciężkiej depresji, działania niektórych leków, a także zaburzeń neurologicznych wpływających na mowę lub na inicjowanie wypowiedzi. Trzeba ją też odróżniać od naturalnej małomówności, która u części osób jest po prostu cechą indywidualną. Ponieważ alogia ogranicza komunikację, utrudnia kontakt z innymi ludźmi, podtrzymywanie relacji oraz korzystanie z form terapii opartych na rozmowie, jej rozpoznanie ma znaczenie praktyczne dla planowania pomocy. Ustalenie, czy ubóstwo mowy wynika z objawu negatywnego, czy z innej przyczyny, należy do specjalisty oceniającego całościowy obraz kliniczny oraz przebieg trudności w czasie.

anhedonia

Anhedonia to niezdolność lub wyraźnie obniżona zdolność do odczuwania przyjemności i satysfakcji z czynności oraz sytuacji, które wcześniej sprawiały radość. Osoba z anhedonią traci zainteresowanie ulubionymi zajęciami, kontaktami towarzyskimi, jedzeniem, aktywnością seksualną czy hobby, a wykonywane czynności wydają się jej puste i pozbawione nagrody. Anhedonia może dotyczyć zarówno przewidywania przyjemności, czyli oczekiwania, że coś sprawi radość, jak i samego jej przeżywania w danej chwili.

Anhedonia jest jednym z podstawowych objawów epizodu depresyjnego. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR wymieniają utratę zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności jako jeden z głównych objawów zaburzeń depresyjnych, obok obniżonego nastroju. Anhedonia występuje także jako objaw negatywny w schizofrenii i innych zaburzeniach psychotycznych, a bywa również obecna w zaburzeniach lękowych, w zespole stresu pourazowego oraz w uzależnieniach.

Obecność anhedonii ma znaczenie dla rozpoznania i planowania leczenia, ponieważ wiąże się z większym ryzykiem przewlekłego przebiegu choroby oraz słabszą odpowiedzią na niektóre formy terapii. Należy ją odróżniać od przejściowego znużenia, zmęczenia lub chwilowego spadku zainteresowań, które są częścią normalnego życia i ustępują samoistnie po odpoczynku lub zmianie sytuacji. O rozpoznaniu klinicznym decyduje specjalista, oceniając czas trwania objawu, jego nasilenie oraz wpływ na codzienne funkcjonowanie, naukę, pracę i relacje. Anhedonia bywa też ważnym sygnałem ostrzegawczym, ponieważ może współwystępować z poczuciem beznadziei oraz z obniżeniem chęci do życia, dlatego nie należy jej lekceważyć.

awolicja

Inne nazwy: abulia

Awolicja to wyraźne osłabienie lub brak motywacji, napędu i zdolności do podejmowania oraz kończenia celowych działań. Osoba z awolicją ma trudność z rozpoczęciem nawet prostych czynności dnia codziennego, takich jak wstanie z łóżka, dbanie o higienę, przygotowanie posiłku czy załatwienie spraw urzędowych. Działania, które się rozpoczęły, często pozostają niedokończone, a osoba może spędzać długi czas w bezczynności, nie odczuwając wyraźnej chęci do zmiany tego stanu.

Awolicja należy do objawów negatywnych i jest jednym z istotnych objawów schizofrenii oraz innych pierwotnych zaburzeń psychotycznych. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR wymieniają ją wśród cech wymiaru negatywnego psychozy. Zmniejszenie napędu i aktywności występuje również w epizodach depresyjnych, gdzie często łączy się z anhedonią, czyli niezdolnością do odczuwania przyjemności, oraz z męczliwością i brakiem energii.

Awolicja bywa błędnie odbierana przez otoczenie jako lenistwo, brak charakteru lub niechęć do współpracy, co może prowadzić do nieporozumień, konfliktów rodzinnych i poczucia winy u osoby chorej. W rzeczywistości jest to objaw choroby, który znacząco utrudnia naukę, pracę i samodzielne funkcjonowanie, a także podtrzymywanie relacji z bliskimi. Należy ją odróżniać od skutków ubocznych leków, od obniżonego napędu w przebiegu depresji oraz od przejściowego braku chęci do działania, który zdarza się każdemu i nie wymaga leczenia. Ocena przyczyny i nasilenia awolicji należy do specjalisty, który uwzględnia cały obraz kliniczny oraz przebieg trudności w dłuższym czasie.

D

dezorganizacja

Inne nazwy: dezorganizacja myślenia, myślenie zdezorganizowane

Dezorganizacja to objaw psychotyczny polegający na zaburzeniu spójności myślenia, mowy oraz zachowania. Dezorganizacja mowy przejawia się tym, że wypowiedzi stają się trudne do zrozumienia. Osoba przeskakuje między tematami bez wyraźnego związku, traci wątek, łączy słowa w sposób nielogiczny, a w nasilonych postaciach jej mowa może przypominać zlepek niepowiązanych słów. Odzwierciedla to zaburzenie samego toku myślenia, ponieważ mowa jest jego zewnętrznym wyrazem.

Dezorganizacja zachowania oznacza działania nieukierunkowane, nieadekwatne do sytuacji lub niezrozumiałe dla otoczenia, na przykład trudność z wykonaniem zwykłych celowych czynności czy zachowania niedostosowane do okoliczności. Dezorganizacja jest jednym z głównych wymiarów objawowych psychozy, obok objawów pozytywnych i negatywnych. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR wymieniają zdezorganizowane myślenie oraz zachowanie wśród cech charakterystycznych dla schizofrenii i innych pierwotnych zaburzeń psychotycznych.

Nasilona dezorganizacja znacznie utrudnia komunikację, samodzielne funkcjonowanie oraz korzystanie z pomocy, ponieważ osoba może mieć trudność z przekazaniem swoich potrzeb i przeżyć, a także z wykonywaniem zwykłych codziennych czynności. Łagodne zaburzenia toku myślenia trzeba odróżniać od dygresyjnego, lecz zrozumiałego sposobu mówienia, który mieści się w granicach normy. Objaw ten może występować również w nasilonych epizodach zaburzeń nastroju oraz w stanach majaczeniowych, dlatego sam jego obraz nie wskazuje jeszcze jednej, konkretnej choroby. Ocena rodzaju i przyczyny dezorganizacji należy do specjalisty oceniającego całościowy obraz kliniczny i przebieg objawów w czasie.

diagnostyka różnicowa

Inne nazwy: rozpoznanie różnicowe, różnicowanie diagnostyczne

Diagnostyka różnicowa to proces systematycznego rozważania i porównywania kilku możliwych rozpoznań, które mogłyby tłumaczyć objawy pacjenta, w celu wskazania tego najbardziej prawdopodobnego. Punktem wyjścia jest obserwacja, że ten sam objaw, na przykład lęk, bezsenność czy trudności z koncentracją, może występować w wielu różnych zaburzeniach, a także w stanach somatycznych (cielesnych) lub jako skutek przyjmowanych substancji. Bez takiego porównania łatwo zatrzymać się na pierwszym, nasuwającym się rozpoznaniu, które niekoniecznie jest trafne.

W praktyce klinicysta tworzy listę zaburzeń pasujących do obrazu klinicznego, a następnie kolejno weryfikuje je w oparciu o wywiad, czas trwania objawów, ich nasilenie, kontekst pojawienia się oraz badania dodatkowe. Niektóre rozpoznania zostają odrzucone, ponieważ brakuje wymaganych cech, inne dlatego, że odmienne wyjaśnienie tłumaczy objawy pełniej. Diagnostyka różnicowa pozwala też wychwycić sytuacje, w których przyczyna objawów psychicznych jest natury cielesnej, na przykład zaburzenia hormonalne, niedobory czy choroby neurologiczne.

Staranna diagnostyka różnicowa ma bezpośrednie znaczenie dla pacjenta, ponieważ trafność rozpoznania przekłada się na dobór leczenia i na rokowanie. Pomyłka, na przykład rozpoznanie depresji zamiast zaburzenia afektywnego dwubiegunowego, może prowadzić do leczenia nieskutecznego lub wręcz szkodliwego. Z tego powodu proces ten bywa rozłożony w czasie, a wstępne rozpoznanie traktuje się jako hipotezę roboczą, którą koryguje się w miarę napływania nowych informacji i obserwacji przebiegu.

dysocjacja

Inne nazwy: objawy dysocjacyjne

Dysocjacja to częściowe lub całkowite zakłócenie zintegrowanego przeżywania siebie i otoczenia. W normalnym funkcjonowaniu pamięć, tożsamość, emocje, odbiór ciała i świadomość działają jako spójna całość; w dysocjacji ta integracja zostaje przerwana. Może to przyjmować różne formy: poczucie oderwania od własnego ciała lub emocji (depersonalizacja), poczucie nierealności otoczenia (derealizacja), luki w pamięci, zawężenie świadomości albo doświadczanie odrębnych stanów tożsamości.

Łagodne, przemijające zjawiska dysocjacyjne – takie jak zamyślenie się czy chwilowe poczucie nierealności w sytuacji silnego stresu lub zmęczenia – są powszechne i nie świadczą o zaburzeniu. Dysocjacja nabiera znaczenia klinicznego, gdy jest nasilona, nawracająca lub przewlekła i zakłóca funkcjonowanie. W klasyfikacji ICD-11 wyróżniono grupę zaburzeń dysocjacyjnych, między innymi zaburzenie depersonalizacyjno-derealizacyjne, dysocjacyjne zaburzenie tożsamości oraz dysocjacyjny zespół objawów neurologicznych.

Dysocjacja jest często rozumiana jako mechanizm obronny psychiki w obliczu przytłaczających doświadczeń – pozwala emocjonalnie oddzielić się od tego, co trudne do zniesienia. Z tego powodu jest silnie powiązana z historią traumy, zwłaszcza traumy przewlekłej z okresu dzieciństwa, i często towarzyszy zespołowi stresu pourazowego.

dystymia

Inne nazwy: zaburzenie dystymiczne, depresja przewlekła

Dystymia, czyli zaburzenie dystymiczne, to przewlekłe obniżenie nastroju utrzymujące się przez większość dnia, przez większość dni, przez długi czas. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR wskazują, że objawy trwają co najmniej dwa lata. Nasilenie objawów jest zwykle mniejsze niż w epizodzie depresyjnym, jednak ich długotrwałość sprawia, że obniżony nastrój staje się dla osoby niemal stałym tłem życia, a okresy lepszego samopoczucia są krótkie i nieliczne.

Do typowych objawów dystymii należą obniżony nastrój, niska samoocena, poczucie nieadekwatności, zmęczenie i brak energii, trudności z koncentracją, zaburzenia snu i apetytu oraz poczucie beznadziei. Objawy te utrzymują się przewlekle, choć mogą się okresowo nieco zmniejszać. Dystymię trzeba odróżniać od pojedynczego epizodu depresyjnego, który jest krótszy, lecz zwykle bardziej nasilony, a także od przejściowych spadków nastroju będących częścią normalnego życia.

Ze względu na długi przebieg dystymia bywa mylnie traktowana, także przez samą osobę, jako cecha charakteru lub naturalne usposobienie, a nie jako zaburzenie wymagające leczenia. Tymczasem przewlekle obniżony nastrój istotnie pogarsza jakość życia oraz funkcjonowanie społeczne i zawodowe, a dolegliwości mogą narastać przez wiele lat. Możliwe jest też nałożenie się epizodu depresyjnego na dystymię, co bywa nazywane podwójną depresją i zwykle wymaga intensywniejszego leczenia. Rozpoznanie dystymii i wybór odpowiedniego postępowania zawsze należą do specjalisty oceniającego cały obraz kliniczny oraz czas trwania objawów.

E

epizod

Inne nazwy: epizod chorobowy

Epizod to wyodrębniony w czasie okres, w którym objawy zaburzenia są obecne i spełniają kryteria rozpoznania, mający względnie wyraźny początek i koniec. Pojęcie to porządkuje przebieg zaburzenia, dzieląc go na fazy aktywne, z objawami, oraz okresy między nimi, bez objawów lub jedynie z objawami szczątkowymi. Najczęściej terminu używa się w odniesieniu do zaburzeń nastroju, gdzie mówi się o epizodzie depresyjnym, maniakalnym, hipomaniakalnym lub mieszanym.

Definicja epizodu zwykle obejmuje wymóg minimalnego czasu trwania objawów. Na przykład w epizodzie depresyjnym objawy muszą utrzymywać się przez określony okres, zazwyczaj liczony w tygodniach. Pozwala to odróżnić zaburzenie wymagające uwagi klinicznej od krótkotrwałych, przemijających zmian nastroju będących naturalną reakcją na wydarzenia życiowe. Epizod opisuje się również poprzez nasilenie, określane jako łagodny, umiarkowany lub ciężki, a czasem także poprzez dodatkowe cechy, na przykład obecność objawów psychotycznych.

Liczba i charakter epizodów mają znaczenie dla rozpoznania oraz dla rokowania. Pojedynczy epizod depresyjny różni się od zaburzenia depresyjnego nawracającego, w którym epizody pojawiają się wielokrotnie po okresach poprawy. Wystąpienie choćby jednego epizodu maniakalnego zmienia rozpoznanie w kierunku zaburzenia afektywnego dwubiegunowego. Śledzenie epizodów w czasie pomaga zaplanować leczenie, dobrać terapię podtrzymującą oraz ocenić ryzyko kolejnych nawrotów. Z tego względu dokładny wywiad dotyczący wcześniejszych epizodów jest jednym z ważniejszych elementów oceny diagnostycznej.

epizod maniakalny

Inne nazwy: mania

Epizod maniakalny to wyraźnie wyodrębniony okres trwale podwyższonego, ekspansywnego lub drażliwego nastroju, któremu towarzyszy znaczny wzrost aktywności i energii. Stan ten utrzymuje się przez większość dnia przez co najmniej kilka dni, jest wyraźnie odmienny od zwykłego funkcjonowania osoby i powoduje istotne zakłócenie życia. Do typowych objawów należą zmniejszona potrzeba snu, wielomówność, gonitwa myśli, nadmierna pewność siebie lub poczucie wielkości, łatwe rozpraszanie uwagi oraz podejmowanie ryzykownych działań, na przykład nieprzemyślanych wydatków lub decyzji.

W cięższych przypadkach w epizodzie maniakalnym mogą pojawić się objawy psychotyczne, takie jak urojenia, często wielkościowe, lub omamy. Epizod maniakalny jest podstawowym objawem zaburzenia dwubiegunowego typu I. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR wskazują, że już pojedynczy epizod maniakalny w ciągu życia wystarcza do rozpoznania tego zaburzenia, nawet jeśli nigdy wcześniej nie wystąpił epizod depresyjny.

Epizod maniakalny należy odróżniać od hipomanii, która ma łagodniejszy i zwykle krótszy przebieg oraz nie zaburza funkcjonowania w tak znacznym stopniu. Mania często wiąże się z ryzykiem poważnych następstw życiowych, finansowych i zdrowotnych, między innymi dlatego, że osoba w tym stanie zwykle nie dostrzega, że jest chora. Z tego powodu epizod maniakalny zazwyczaj wymaga szybkiej oceny specjalistycznej, a niekiedy leczenia w warunkach szpitalnych. Rozpoznanie należy do specjalisty oceniającego nasilenie i czas trwania objawów oraz cały przebieg zaburzenia.

epizod mieszany

Inne nazwy: epizod o cechach mieszanych, stan mieszany

Epizod mieszany to stan, w którym w tym samym okresie współwystępują lub szybko zmieniają się objawy maniakalne i depresyjne. Osoba może na przykład odczuwać przygnębienie, poczucie beznadziei oraz myśli depresyjne, a jednocześnie mieć wzmożony napęd, gonitwę myśli, pobudzenie, drażliwość i zmniejszoną potrzebę snu. Połączenie obniżonego nastroju z dużą energią, niepokojem i pobudzeniem czyni ten stan szczególnie obciążającym, męczącym i trudnym do zniesienia dla osoby chorej.

Epizod mieszany jest jednym z możliwych typów epizodów w zaburzeniu dwubiegunowym typu I. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR opisują go jako epizod, w którym wyraźne objawy obu biegunów nastroju, czyli maniakalnego i depresyjnego, występują razem przez większość czasu przez co najmniej dwa tygodnie. W cięższych przypadkach epizodowi mieszanemu mogą towarzyszyć objawy psychotyczne, takie jak urojenia lub omamy.

Epizod mieszany uznaje się za stan o podwyższonym ryzyku, ponieważ współistnienie cierpienia depresyjnego z pobudzeniem i wzmożonym napędem wiąże się z większym zagrożeniem zachowaniami niebezpiecznymi dla osoby chorej. Z tego względu wymaga on uważnej oceny specjalistycznej oraz szczególnej ostrożności w doborze leczenia. Epizod mieszany bywa też trudniejszy do rozpoznania niż czysta mania czy czysta depresja, ponieważ jego obraz jest niejednorodny i zmienny, a objawy obu biegunów nastroju mogą się wzajemnie maskować. Rozpoznanie epizodu mieszanego i wybór postępowania zawsze należą do specjalisty oceniającego cały przebieg zaburzenia oraz dotychczasowe epizody zmian nastroju.

F

faza prodromalna

Inne nazwy: okres prodromalny, prodrom, okres zwiastunowy

Faza prodromalna, nazywana też okresem zwiastunowym, to wczesny etap zaburzenia poprzedzający jego pełny, rozwinięty obraz, w którym pojawiają się pierwsze, zwykle nieswoiste i łagodne sygnały zmiany. Słowo prodrom pochodzi z greki i oznacza zwiastun. W tej fazie objawy nie spełniają jeszcze kryteriów rozpoznania, ale stanowią zauważalne odstępstwo od dotychczasowego, typowego funkcjonowania danej osoby.

Faza prodromalna najczęściej omawiana jest w kontekście schizofrenii oraz innych zaburzeń psychotycznych. Może wówczas obejmować stopniowe wycofywanie się z kontaktów, spadek aktywności oraz wyników w nauce lub pracy, niezwykłe przekonania albo doznania o nieostrym charakterze, drażliwość, lęk, zaburzenia snu oraz pogorszenie dbałości o siebie. Podobne okresy zwiastunowe opisuje się także przed niektórymi epizodami zaburzeń nastroju. Cechą charakterystyczną prodromu jest jego niespecyficzność, ponieważ te same objawy mogą nie prowadzić do żadnego zaburzenia.

Rozpoznanie fazy prodromalnej ma duże znaczenie, ponieważ wczesna interwencja może łagodzić dalszy przebieg i poprawiać rokowanie. Jednocześnie wymaga ono dużej ostrożności. Prodrom rozpoznaje się zwykle dopiero z perspektywy czasu, gdy widać już dalszy rozwój objawów, a nadinterpretacja przemijających trudności u młodej osoby niesie ryzyko niepotrzebnego niepokoju i stygmatyzacji. Dlatego ten okres traktuje się raczej jako stan podwyższonego ryzyka wymagający uważnej obserwacji i wsparcia niż jako gotową, pewną diagnozę przesądzającą o przyszłości. U części osób objawy zwiastunowe nigdy nie przechodzą w pełne zaburzenie.

funkcjonowanie

Inne nazwy: funkcjonowanie psychospołeczne, poziom funkcjonowania

Funkcjonowanie to zdolność osoby do radzenia sobie z codziennymi zadaniami oraz do pełnienia ważnych ról życiowych, w pracy lub nauce, w relacjach rodzinnych i społecznych, w samodzielnej trosce o siebie oraz w czasie wolnym. W psychiatrii i psychologii klinicznej ocena funkcjonowania jest równie ważna jak opis samych objawów, ponieważ pokazuje rzeczywisty, praktyczny wpływ zaburzenia na życie pacjenta i na jego otoczenie.

Stopień zaburzenia funkcjonowania jest jednym z warunków wielu rozpoznań. W klasyfikacji ICD-11 do uznania trudności za zaburzenie często konieczne jest stwierdzenie, że objawy powodują wyraźne cierpienie albo istotnie ograniczają funkcjonowanie w ważnych obszarach życia. Sama obecność pojedynczych objawów, jeśli nie zakłóca codziennego życia, zwykle nie wystarcza do postawienia diagnozy. Funkcjonowanie ocenia się też na osobnej, stopniowalnej skali, od pełnej sprawności po znaczne ograniczenia w wielu sferach.

Funkcjonowanie jest również głównym miernikiem skuteczności leczenia. Celem terapii nie jest jedynie redukcja objawów, lecz powrót do satysfakcjonującego życia, czyli do pracy, relacji i samodzielności. Dwie osoby z tym samym rozpoznaniem mogą funkcjonować bardzo różnie, w zależności od zasobów osobistych, sytuacji życiowej i dostępnego wsparcia. Dlatego ocena funkcjonowania pozwala zindywidualizować plan opieki, realistycznie wyznaczać cele terapeutyczne oraz śledzić rzeczywiste postępy pacjenta, a nie tylko zmianę liczby objawów w dokumentacji. Poprawa funkcjonowania jest często tym, co pacjent i jego bliscy odczuwają jako najważniejszy efekt leczenia.

G

głód substancji

Inne nazwy: craving, głód narkotykowy, głód alkoholowy

Głód substancji, w piśmiennictwie określany też z angielskiego jako craving, to silne, natrętne pragnienie zażycia substancji psychoaktywnej. Bywa przeżywany jako trudna do odparcia potrzeba, narzucająca się myśl o substancji lub napięcie, które ustąpi dopiero po jej przyjęciu. Głód może pojawiać się nagle i osiągać duże nasilenie, a następnie słabnąć – nawet bez sięgnięcia po substancję.

Głód substancji jest jednym z istotnych objawów uzależnienia i wyrazem osłabionej kontroli nad używaniem. Często jest wyzwalany przez bodźce skojarzone z wcześniejszym używaniem: określone miejsca, osoby, sytuacje, pory dnia czy stany emocjonalne, takie jak stres, smutek lub nuda. Z tego powodu głód może powracać długo po zaprzestaniu używania i jest jedną z głównych przyczyn nawrotów.

W praktyce terapeutycznej rozpoznawanie sytuacji wyzwalających głód oraz uczenie się sposobów jego przetrwania bez sięgania po substancję są ważnym elementem leczenia uzależnień. Pomocna bywa świadomość, że głód, choć nieprzyjemny i intensywny, jest stanem przejściowym, który narasta i opada falami. Głód substancji należy odróżnić od zwykłej ochoty czy przyzwyczajenia – jego cechą jest natrętny, przymusowy charakter i siła odczuwanego pragnienia.

H

hipomania

Inne nazwy: epizod hipomaniakalny

Hipomania to okres podwyższonego, ekspansywnego lub drażliwego nastroju połączony ze wzrostem aktywności i energii, który ma łagodniejszy przebieg niż pełny epizod maniakalny. Objawy są podobne, czyli zmniejszona potrzeba snu, wielomówność, większa pewność siebie, przyspieszone myślenie, gadatliwość czy łatwe rozpraszanie uwagi, jednak są mniej nasilone i zwykle krótsze. W odróżnieniu od manii hipomania nie powoduje znacznego zaburzenia funkcjonowania społecznego lub zawodowego i nie wymaga leczenia szpitalnego.

W hipomanii nie występują objawy psychotyczne, takie jak urojenia czy omamy. Jeśli się pojawiają, stan ten traktuje się już jako epizod maniakalny. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR wskazują, że hipomania jest charakterystyczna dla zaburzenia dwubiegunowego typu II, w którym występują epizody depresyjne oraz hipomaniakalne, lecz nigdy nie doszło do pełnego epizodu maniakalnego. Stany hipomaniakalne o mniejszym nasileniu pojawiają się też w zaburzeniu cyklotymicznym.

Hipomania bywa trudna do rozpoznania, ponieważ osoba w tym stanie często czuje się dobrze, jest aktywna i produktywna, więc nie traktuje swojego samopoczucia jako objawu choroby i rzadko sama szuka pomocy. Zmiany w funkcjonowaniu zwykle łatwiej dostrzega otoczenie, na przykład rodzina lub współpracownicy. Rzetelna ocena hipomanii ma duże znaczenie, ponieważ wpływa na rozpoznanie i wybór leczenia, a przeoczenie epizodów hipomaniakalnych może prowadzić do błędnego rozpoznania samej depresji i do niewłaściwego doboru leków. Ustalenie rozpoznania należy do specjalisty oceniającego całościowy przebieg zaburzenia oraz wcześniejsze epizody zmian nastroju.

I

impulsywność

Inne nazwy: impulsywne działanie

Impulsywność to skłonność do działania pod wpływem chwili – szybko, gwałtownie i bez wystarczającego namysłu nad konsekwencjami. Przejawia się podejmowaniem pochopnych decyzji, trudnością z odraczaniem reakcji i powstrzymywaniem się od działania, gwałtownymi reakcjami emocjonalnymi oraz dążeniem do natychmiastowego zaspokojenia potrzeby. Osoba działa, zanim zdąży rozważyć skutki, co bywa źródłem ryzykownych lub szkodliwych zachowań.

Impulsywność nie jest osobnym zaburzeniem, lecz cechą lub objawem, który może występować w bardzo różnych stanach. Bywa elementem obrazu zaburzeń zachowania, zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, zaburzenia osobowości typu borderline, epizodów manii i hipomanii, a także zaburzeń kontroli impulsów oraz zaburzeń spowodowanych używaniem substancji. Trudność z hamowaniem zachowania bywa też nasilona w sytuacjach silnego stresu lub przeciążenia emocjonalnego.

Pewien poziom spontaniczności i szybkiego reagowania jest naturalny i czasem korzystny. O znaczeniu klinicznym mówimy, gdy impulsywność jest nasilona, utrwalona, prowadzi do działań szkodliwych dla osoby lub jej otoczenia oraz wyraźnie utrudnia funkcjonowanie. W rozpoznaniu istotne jest umiejscowienie impulsywności w szerszym obrazie objawów, ponieważ jej znaczenie zależy od kontekstu, w jakim występuje.

K

katatonia

Inne nazwy: zespół katatoniczny

Katatonia to zespół objawów obejmujący wyraźne zaburzenia w zakresie ruchu, napędu, mowy oraz reagowania na otoczenie. Może przybierać postać zahamowania, w której osoba pozostaje znieruchomiała, nie odpowiada na pytania, utrzymuje nienaturalne pozycje ciała lub trwa w bezruchu mimo zachowanej przytomności. Może też przybierać postać pobudzenia, z nadmierną, bezcelową aktywnością ruchową. Do typowych objawów należą między innymi osłupienie, zastyganie w pozycjach, giętkość woskowa, mutyzm, czyli brak mowy, negatywizm, powtarzanie ruchów oraz echolalia i echopraksja, czyli powtarzanie cudzych słów i ruchów.

Katatonia jest w klasyfikacji ICD-11 ujęta jako osobna kategoria diagnostyczna, a nie wyłącznie podtyp schizofrenii. Kryteria CDDR wskazują, że katatonia może towarzyszyć schizofrenii i innym zaburzeniom psychotycznym, zaburzeniom nastroju, zaburzeniom ze spektrum autyzmu, a także może być wywołana substancjami, lekami lub chorobą somatyczną. Z tego powodu rozpoznanie katatonii zawsze wymaga ustalenia choroby leżącej u jej podłoża.

Katatonia bywa stanem poważnym, ponieważ w cięższych postaciach grożą jej powikłania, takie jak odwodnienie, niedożywienie, zakrzepica czy zagrażająca życiu katatonia złośliwa, w której pojawiają się gorączka i niestabilność funkcji życiowych. Z tego względu wymaga pilnej oceny i leczenia, niekiedy w warunkach szpitalnych. Katatonię trzeba też odróżniać od innych zaburzeń ruchowych o podłożu neurologicznym. Rozpoznanie oraz ustalenie przyczyny katatonii należy do specjalisty oceniającego całościowy obraz kliniczny.

kompulsja

Inne nazwy: czynność przymusowa, rytuał

Kompulsja, zwana też czynnością przymusową, to powtarzalne zachowanie lub czynność umysłowa, które osoba czuje się zmuszona wykonać, zwykle w odpowiedzi na natrętną myśl (obsesję) albo według sztywnych, samodzielnie ustalonych reguł. Przykładami są wielokrotne sprawdzanie, mycie i odkażanie, układanie i porządkowanie, liczenie, powtarzanie słów lub czynności. Kompulsje umysłowe, takie jak ciche powtarzanie formuł czy modlitw, nie są widoczne z zewnątrz, ale pełnią tę samą funkcję.

Celem kompulsji jest zmniejszenie lęku lub niepokoju wywołanego obsesją albo zapobieżenie obawianemu nieszczęściu. Przynosi ona jednak tylko chwilową ulgę, a w dłuższej perspektywie podtrzymuje i wzmacnia cykl obsesyjno-kompulsyjny: im częściej rytuał jest wykonywany, tym silniejsza staje się potrzeba jego powtarzania. Kompulsja jest zwykle przeżywana jako nadmierna lub nieracjonalna, lecz powstrzymanie się od niej wiąże się z trudnym do zniesienia napięciem.

Kompulsje są – obok obsesji – podstawowym objawem zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego i mogą występować także w pokrewnych zaburzeniach. O znaczeniu klinicznym mówimy, gdy czynności te zajmują dużo czasu, powodują cierpienie lub wyraźnie utrudniają codzienne funkcjonowanie.

kryteria diagnostyczne

Inne nazwy: wymagania diagnostyczne, kryteria rozpoznania

Kryteria diagnostyczne to ustalony zestaw cech klinicznych, których obecność lub nieobecność musi zostać stwierdzona, aby uprawnione było rozpoznanie konkretnego zaburzenia. Pełnią one rolę punktu odniesienia: porządkują obraz objawów, ujednolicają język między klinicystami i ograniczają dowolność oceny. W klasyfikacji ICD-11, opracowanej przez Światową Organizację Zdrowia, odpowiednikiem klasycznych list kryteriów są wymagania diagnostyczne opisane w dokumencie CDDR (z angielskiego Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements, czyli Opisy kliniczne i wymagania diagnostyczne). Wskazują one, jakie objawy, jak długo się utrzymujące i o jakim nasileniu są konieczne do postawienia diagnozy.

Typowe kryteria obejmują kilka elementów: charakterystyczne objawy, takie jak obniżony nastrój czy lęk, wymagany czas utrzymywania się objawów, stopień zaburzenia codziennego funkcjonowania oraz tak zwane kryteria wykluczające. Te ostatnie to warunki, które każą szukać innego rozpoznania, na przykład działanie substancji psychoaktywnej lub choroba somatyczna (cielesna) tłumacząca objawy. Spełnienie wszystkich wymaganych warunków odróżnia zaburzenie wymagające leczenia od przejściowych, zrozumiałych reakcji na trudne wydarzenia życiowe.

Kryteria diagnostyczne to narzędzie, a nie wyrocznia. Nie zastępują rozmowy klinicznej, wywiadu ani oceny kontekstu życiowego pacjenta. ICD-11 wprost zachęca do oceny opartej na osądzie doświadczonego klinicysty, a nie na mechanicznym odhaczaniu objawów z listy. Rozpoznanie powinien stawiać wykwalifikowany specjalista, a opublikowane opisy kryteriów służą głównie zrozumieniu, na czym opiera się jego decyzja, oraz zapewnieniu, że podobne przypadki są oceniane w porównywalny sposób.

kwalifikatory diagnostyczne

Inne nazwy: specyfikatory diagnostyczne, kwalifikatory rozpoznania

Kwalifikatory diagnostyczne to dodatkowe oznaczenia dołączane do rozpoznania, które precyzują jego obraz, nie zmieniając samej kategorii zaburzenia. Pełnią one rolę uzupełnienia. Po wskazaniu, jakie zaburzenie występuje, kwalifikator określa, jak ono przebiega lub jak się aktualnie przedstawia. Dzięki temu z jednej, ogólnej diagnozy można uzyskać opis znacznie lepiej dopasowany do sytuacji konkretnego pacjenta.

Kwalifikatory mogą doprecyzowywać między innymi nasilenie zaburzenia, określane jako łagodne, umiarkowane lub ciężkie, aktualny stan przebiegu, na przykład epizod czynny, remisja częściowa lub remisja pełna, a także obecność wyróżniających się cech. Przykładem takich cech są objawy psychotyczne w epizodzie depresyjnym albo lęk towarzyszący zaburzeniu nastroju. Kwalifikatory mogą również wskazywać czas wystąpienia lub wzorzec przebiegu. W klasyfikacji ICD-11 są one rozbudowanym i ważnym narzędziem wspierającym szczegółowy opis kliniczny.

Praktyczna wartość kwalifikatorów polega na tym, że łączą one wygodę rozpoznania kategorialnego z elastycznością opisu wymiarowego. Dwie osoby z tym samym rozpoznaniem podstawowym mogą wymagać odmiennego leczenia, a kwalifikatory pomagają tę różnicę uchwycić i jasno przekazać innym specjalistom. Wpływają zatem na planowanie terapii, ocenę rokowania, prowadzenie dokumentacji medycznej oraz na porównywalność danych wykorzystywanych w badaniach naukowych i w statystyce zdrowotnej. Dzięki nim rozpoznanie staje się dokładniejszym, lepiej dopasowanym opisem rzeczywistej sytuacji pacjenta, a nie tylko ogólną nazwą kategorii zaburzenia. Bywają one też pomocne przy ocenie postępów w trakcie leczenia.

L

lęk antycypacyjny

Inne nazwy: lęk wyprzedzający, lęk przed lękiem

Lęk antycypacyjny to lęk odczuwany z wyprzedzeniem, zanim wystąpi sytuacja postrzegana jako trudna lub zagrażająca. Nie jest reakcją na realne, obecne zagrożenie, lecz na jego wyobrażenie – osoba reaguje napięciem na samą myśl o czekającym ją wydarzeniu, na przykład wystąpieniu publicznym, badaniu lekarskim, podróży czy spotkaniu. Często towarzyszą mu objawy ciała znane z innych form lęku: przyspieszone bicie serca, napięcie mięśni, niepokój ruchowy, problemy ze snem oraz natrętne rozmyślanie o tym, co może pójść źle.

W praktyce klinicznej lęk antycypacyjny jest istotnym mechanizmem podtrzymującym wiele zaburzeń lękowych. W zaburzeniu z napadami paniki przyjmuje postać lęku przed kolejnym napadem (tak zwany lęk przed lękiem), w fobiach – przed kontaktem z budzącym strach obiektem, a w lęku społecznym – przed oceną innych osób. Sam w sobie nie jest osobną jednostką diagnostyczną, lecz objawem opisywanym w obrazie tych zaburzeń.

Lęk antycypacyjny często prowadzi do unikania: rezygnacji z planów lub odkładania ich w czasie, co przynosi chwilową ulgę, ale długofalowo nasila lęk i zawęża funkcjonowanie. Łagodne, krótkotrwałe napięcie przed ważnym wydarzeniem jest normalną reakcją. O znaczeniu klinicznym mówimy, gdy lęk jest nasilony, długotrwały, nieproporcjonalny do sytuacji i utrudnia codzienne życie.

N

nadmierna czujność (hiperpobudzenie)

Inne nazwy: hiperpobudliwość, wzmożona czujność, hiperwigilancja

Nadmierna czujność, określana też jako hiperpobudzenie lub wzmożona czujność, to stan utrzymującego się wzmożonego pobudzenia układu nerwowego, w którym osoba pozostaje stale wyczulona na możliwe zagrożenie. Przejawia się ciągłym monitorowaniem otoczenia, trudnością z rozluźnieniem się, łatwym wystraszaniem się (nasilona reakcja przestrachu na nagły bodziec), drażliwością, problemami ze snem i koncentracją oraz napięciem mięśniowym. Organizm zachowuje się tak, jakby zagrożenie było obecne, mimo że obiektywnie sytuacja jest bezpieczna.

Hiperpobudzenie jest jednym z podstawowych zespołów objawów zespołu stresu pourazowego i złożonego zespołu stresu pourazowego, gdzie wynika z trwałego pozostawania ciała w stanie alarmowym po doświadczeniu traumy. Wzmożone pobudzenie i napięcie towarzyszą również zaburzeniu lękowemu uogólnionemu oraz innym zaburzeniom lękowym.

Nadmierna czujność bywa wyczerpująca: utrudnia odpoczynek, sen i regenerację, a długotrwałe napięcie obciąża organizm i nasila drażliwość. Należy ją odróżnić od zwykłej ostrożności czy uważności, które są reakcją adekwatną do realnego zagrożenia. O hiperpobudzeniu w sensie klinicznym mówimy wtedy, gdy stan podwyższonego pobudzenia jest stały, nieproporcjonalny do sytuacji i pogarsza funkcjonowanie.

napad paniki

Inne nazwy: atak paniki

Napad paniki to nagły, krótkotrwały epizod bardzo intensywnego lęku lub przerażenia, który osiąga szczyt nasilenia zwykle w ciągu kilku minut. Towarzyszą mu wyraźne objawy ciała: kołatanie lub przyspieszone bicie serca, duszność lub uczucie dławienia, ucisk w klatce piersiowej, zawroty głowy, drżenie, pocenie się, mrowienie, uderzenia gorąca lub zimna. Częste są też objawy poznawcze, takie jak lęk przed utratą kontroli, przed śmiercią lub przekonanie o nadchodzącym nieszczęściu, a także poczucie nierealności (oderwania od siebie lub otoczenia).

Sam napad paniki nie jest osobnym rozpoznaniem – jest objawem, który może wystąpić w wielu zaburzeniach. Napady mogą pojawiać się niespodziewanie, bez wyraźnego wyzwalacza, lub być powiązane z konkretnymi sytuacjami. Gdy występują nawracająco i niespodziewanie oraz prowadzą do trwałego lęku przed kolejnym napadem, rozpoznaje się zaburzenie lękowe z napadami paniki. Napady mogą też towarzyszyć fobiom, agorafobii, lękowi społecznemu czy zespołowi stresu pourazowego.

Mimo bardzo nieprzyjemnego przebiegu napad paniki nie jest niebezpieczny dla zdrowia i samoistnie ustępuje. Objawy ciała przypominają jednak stany somatyczne (na przykład problemy kardiologiczne), dlatego przy pierwszych epizodach zalecana jest ocena lekarska w celu wykluczenia przyczyn fizycznych.

natręctwo

Inne nazwy: nerwica natręctw, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne

Natręctwo to potoczne, a zarazem stosowane w piśmiennictwie określenie zjawisk obsesyjno-kompulsyjnych: natrętnych myśli oraz przymusowych czynności. W tym znaczeniu obejmuje zarówno obsesje – nawracające, narzucające się myśli, obrazy lub impulsy wywołujące niepokój – jak i kompulsje, czyli powtarzalne zachowania lub rytuały myślowe wykonywane w celu złagodzenia tego niepokoju. Słowo trafnie oddaje istotę zjawiska: coś, co narzuca się wbrew woli i jest trudne do odepchnięcia.

Określenie natręctwa jest często używane jako nazwa zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego, dawniej opisywanego również jako nerwica natręctw. We współczesnej klasyfikacji ICD-11 zaburzenie to należy do grupy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych. Charakteryzuje się obecnością obsesji, kompulsji lub obu naraz, które zajmują dużo czasu, wywołują cierpienie albo utrudniają codzienne funkcjonowanie.

W mowie potocznej słowo natręctwo bywa używane luźno – na określenie przyzwyczajeń lub uporczywych nawyków. W kontekście klinicznym oznacza ono jednak konkretne, obciążające objawy odczuwane jako narzucające się i poza kontrolą. Pojedyncze natrętne myśli zdarzają się wielu osobom; o problemie mówimy, gdy są nasilone, uporczywe i zakłócają życie.

nawrót

Inne nazwy: nawrót objawów, rekurencja

Nawrót to ponowne pojawienie się objawów zaburzenia po okresie poprawy, czyli po remisji. Oznacza powrót pełnego lub niemal pełnego obrazu klinicznego u osoby, u której objawy wcześniej ustąpiły albo znacznie się zmniejszyły. Nawrót jest typowym elementem przebiegu wielu zaburzeń psychicznych, zwłaszcza tych o charakterze nawracającym, takich jak zaburzenia depresyjne, zaburzenie afektywne dwubiegunowe czy schizofrenia. Sama jego możliwość jest ważnym powodem prowadzenia opieki długoterminowej.

W literaturze klinicznej rozróżnia się czasem dwa pokrewne pojęcia. Nawrót objawów krótko po uzyskaniu poprawy, gdy bieżący epizod właściwie jeszcze nie zakończył się trwale, bywa opisywany jako pogorszenie w obrębie tego samego epizodu. Ponowne wystąpienie objawów po dłuższym, stabilnym okresie zdrowia traktuje się natomiast jako nowy epizod choroby. Rozróżnienie to ma znaczenie dla planowania leczenia, choć w praktyce klinicznej granica między nimi bywa nieostra.

Ryzyko nawrotu zwiększają między innymi przedwczesne przerwanie leczenia, przewlekły stres, brak wsparcia społecznego, zaburzenia snu oraz używanie substancji psychoaktywnych. Zapobieganie nawrotom jest jednym z głównych celów opieki długoterminowej. Obejmuje ono leczenie podtrzymujące, psychoedukację, rozpoznawanie wczesnych sygnałów ostrzegawczych oraz wcześniej uzgodniony plan działania na wypadek pogorszenia. Wystąpienie nawrotu nie oznacza porażki terapii ani winy pacjenta, lecz wskazuje na potrzebę ponownej oceny stanu i dostosowania postępowania. Im wcześniej nawrót zostanie zauważony, tym zwykle łatwiej go opanować.

O

objawy negatywne

Objawy negatywne to grupa objawów psychotycznych polegających na ubytku lub osłabieniu funkcji psychicznych obecnych u osoby zdrowej. Określenie negatywne nie znaczy gorszy, lecz odjęty, czyli oznaczający brak czegoś, co normalnie występuje. Do objawów negatywnych zalicza się przede wszystkim spłycenie afektu, czyli ubogą ekspresję emocji, anhedonię, czyli niezdolność do odczuwania przyjemności, awolicję, czyli brak motywacji i napędu do działania, alogię, czyli zubożenie mowy, oraz wycofanie społeczne polegające na ograniczeniu kontaktów z innymi ludźmi.

Objawy negatywne są jednym z głównych wymiarów schizofrenii i innych pierwotnych zaburzeń psychotycznych. W odróżnieniu od objawów pozytywnych, takich jak urojenia czy omamy, są one mniej widoczne dla otoczenia i bywają mylnie odbierane jako lenistwo, brak chęci do współpracy lub objaw depresji. Klasyfikacja ICD-11 oraz kryteria CDDR podkreślają, że objawy negatywne mogą się utrzymywać także wtedy, gdy objawy wytwórcze już ustąpiły, i że często to one decydują o przewlekłym charakterze trudności.

Objawy negatywne bywają trudne do leczenia i często słabiej reagują na leki przeciwpsychotyczne niż objawy pozytywne. W dużym stopniu wpływają na funkcjonowanie społeczne, zawodowe i rodzinne, a także na jakość życia, dlatego stanowią istotny cel oddziaływań rehabilitacyjnych i psychospołecznych. Należy je odróżniać od objawów wtórnych, na przykład skutków ubocznych leków, nieleczonej depresji czy następstw długotrwałej hospitalizacji, ponieważ te ostatnie mają inne przyczyny i mogą wymagać zupełnie innego postępowania. Rozróżnienie to należy do specjalisty oceniającego całościowy obraz kliniczny.

objawy pozytywne (wytwórcze)

Inne nazwy: objawy wytwórcze

Objawy pozytywne, nazywane też wytwórczymi, to grupa objawów psychotycznych polegających na pojawieniu się przeżyć i zachowań, których u osoby zdrowej nie ma. Określenie pozytywne nie znaczy korzystne, lecz dodane, czyli stanowiące nadmiar w stosunku do normalnego doświadczenia. Do objawów pozytywnych zalicza się przede wszystkim urojenia, czyli fałszywe, niepodważalne przekonania niezgodne z rzeczywistością, omamy, czyli spostrzeżenia powstające bez bodźca, na przykład słyszenie głosów, oraz dezorganizację myślenia, mowy i zachowania, w której wypowiedzi i działania tracą spójność.

Objawy pozytywne są charakterystyczne dla schizofrenii i innych pierwotnych zaburzeń psychotycznych, ale mogą wystąpić również w epizodach zaburzeń nastroju z objawami psychotycznymi, na przykład w ciężkiej depresji lub w manii, a także w psychozach wywołanych chorobą somatyczną lub substancjami. Klasyfikacja ICD-11 oraz kryteria diagnostyczne CDDR opisują je jako jeden z głównych wymiarów obrazu psychozy i jako objawy kluczowe dla rozpoznania jej ostrej fazy.

W odróżnieniu od objawów negatywnych objawy pozytywne często dobrze reagują na leczenie farmakologiczne i mogą się znacznie zmniejszać lub całkowicie ustępować po wprowadzeniu odpowiedniej terapii. Ich nasilenie zwykle waha się w czasie, a okresy zaostrzeń przeplatają się z okresami remisji, czyli złagodzenia objawów. Sama obecność objawów wytwórczych nie przesądza o konkretnym rozpoznaniu, ponieważ ten sam objaw może mieć różne przyczyny. Z tego powodu ich ocena zawsze wymaga badania przez specjalistę, który uwzględnia czas trwania objawów, ich kontekst oraz współwystępujące zaburzenia somatyczne i psychiczne.

obsesja

Inne nazwy: myśl natrętna, myśl obsesyjna

Obsesja, w terminologii klinicznej zwana też myślą natrętną, to nawracająca, uporczywa myśl, obraz lub impuls, który pojawia się w umyśle wbrew woli osoby i wywołuje wyraźny niepokój, lęk lub dyskomfort. Treść obsesji jest odczuwana jako intruzywna (narzucająca się) i niechciana, często niezgodna z wartościami i obrazem siebie – co dodatkowo wzmaga cierpienie. Typowe tematy to obawa przed zabrudzeniem lub zakażeniem, lęk przed wyrządzeniem krzywdy, potrzeba symetrii i porządku albo natrętne wątpliwości.

Obsesja jest jednym z dwóch podstawowych objawów zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego; drugim są kompulsje, czyli powtarzalne zachowania lub czynności umysłowe wykonywane w celu zmniejszenia napięcia wywołanego obsesją. W praktyce obsesje i kompulsje zwykle tworzą zamknięty cykl. Myśli o charakterze natrętnym mogą występować również w innych zaburzeniach należących do grupy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych.

Pojedyncze, przelotne natrętne myśli zna niemal każdy i nie są one objawem choroby. O obsesji w znaczeniu klinicznym mówimy, gdy myśli są częste, uporczywe, trudne do odpędzenia, wywołują znaczny niepokój i zajmują dużo czasu lub zakłócają funkcjonowanie. Warto odróżnić to znaczenie od potocznego użycia słowa obsesja na określenie silnego zainteresowania czymś.

omamy

Inne nazwy: halucynacje

Omamy, nazywane też halucynacjami, to spostrzeżenia powstające bez rzeczywistego bodźca zewnętrznego, które osoba przeżywa jako prawdziwe i pochodzące z otoczenia. Omamy mogą dotyczyć każdego ze zmysłów. Najczęstsze są omamy słuchowe, na przykład słyszenie głosów komentujących zachowanie lub rozmawiających ze sobą. Występują także omamy wzrokowe, węchowe, smakowe oraz czuciowe, czyli dotyczące doznań pochodzących z ciała. Osoba zwykle nie ma poczucia, że doznania te są wytworem jej własnego umysłu.

Omamy należy odróżniać od złudzeń, które są zniekształconym odbiorem realnie istniejącego bodźca, na przykład wzięciem cienia za postać. Omamy są jednym z głównych objawów pozytywnych psychozy. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR wymieniają je wśród kluczowych objawów schizofrenii oraz innych pierwotnych zaburzeń psychotycznych. Szczególne znaczenie diagnostyczne mają uporczywe omamy słuchowe, które utrzymują się przez dłuższy czas.

Omamy mogą występować również w epizodach zaburzeń nastroju z objawami psychotycznymi, w psychozach wywołanych substancjami lub chorobą somatyczną, w stanach majaczeniowych oraz w chorobach otępiennych, a niekiedy także w przebiegu chorób neurologicznych. Pojedyncze, krótkotrwałe doznania przy zasypianiu lub budzeniu się są zjawiskiem fizjologicznym i zwykle nie świadczą o chorobie. Należy też pamiętać, że w niektórych kulturach pewne doznania o charakterze omamowym bywają oceniane inaczej, dlatego ocena zawsze uwzględnia kontekst kulturowy. Rozpoznanie omamów oraz ustalenie ich przyczyny zawsze należy do specjalisty, który ocenia ich rodzaj, nasilenie, czas trwania oraz cały kontekst kliniczny, w jakim się pojawiają.

P

podejście kategorialne

Inne nazwy: model kategorialny, ujęcie kategorialne

Podejście kategorialne to sposób klasyfikowania zaburzeń psychicznych, w którym każde rozpoznanie jest odrębną kategorią o ustalonych granicach. Pacjent albo spełnia jej kryteria, albo nie. Zaburzenia traktuje się tu jako jakościowo wyodrębnione jednostki, podobnie jak w medycynie somatycznej rozróżnia się poszczególne choroby. Jest to historycznie najpowszechniejszy model porządkowania diagnoz, obecny w kolejnych wydaniach klasyfikacji ICD oraz w amerykańskim systemie DSM (z angielskiego Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders).

Główną zaletą podejścia kategorialnego jest jasność i wygoda komunikacji. Rozpoznanie w postaci jednej etykiety upraszcza wymianę informacji między specjalistami, ułatwia podejmowanie decyzji o leczeniu, prowadzenie dokumentacji medycznej, badania naukowe oraz rozliczanie świadczeń zdrowotnych. Klinicysta i pacjent otrzymują czytelny punkt odniesienia, który porządkuje rozmowę o problemie i o dalszym postępowaniu.

Podejście kategorialne ma jednak istotne ograniczenia. Wyznaczanie sztywnych progów dzielących zdrowie od zaburzenia bywa umowne, a stany graniczne trudno jednoznacznie zakwalifikować do jednej kategorii. Model słabo oddaje różnice nasilenia objawów oraz częste nakładanie się zaburzeń u jednej osoby. Z tego powodu klasyfikacja ICD-11 łączy podejście kategorialne z elementami wymiarowymi, czyli ze stopniowalną oceną nasilenia, starając się zachować zalety obu rozwiązań i ograniczyć ich wady. W praktyce klinicznej etykieta diagnostyczna jest więc punktem wyjścia, a nie pełnym i ostatecznym opisem trudności konkretnej osoby, którą zawsze należy ocenić indywidualnie i w jej własnym kontekście.

podejście wymiarowe

Inne nazwy: model wymiarowy, ujęcie wymiarowe

Podejście wymiarowe to sposób opisu trudności psychicznych, w którym objawy i cechy traktuje się jako stopniowalne natężenie na ciągłej skali, a nie jako stan po prostu obecny albo nieobecny. Zamiast pytać wyłącznie, czy zaburzenie występuje, pyta się również, jak bardzo jest nasilone. Lęk, obniżenie nastroju czy impulsywność nie pojawiają się nagle w gotowej, pełnej postaci. Występują w różnym stopniu, od niewielkiego po bardzo silny, i podejście wymiarowe stara się tę gradację wiernie odwzorować.

W klasyfikacji ICD-11 podejście wymiarowe widać najwyraźniej w sposobie opisu zaburzeń osobowości. Zamiast osobnych, sztywnych typów ocenia się ogólne nasilenie zaburzenia, określane jako łagodne, umiarkowane lub ciężkie, oraz wyraziste cechy, takie jak negatywna afektywność, zdystansowanie, dyssocjalność, odhamowanie czy anankastyczność. Podobnie schizofrenię i pokrewne zaburzenia można opisać poprzez ocenę nasilenia poszczególnych grup objawów. Dzięki temu opis pacjenta staje się bardziej zindywidualizowany.

Zaletą podejścia wymiarowego jest lepsze oddanie rzeczywistości klinicznej oraz wrażliwość na zmianę, ponieważ pozwala śledzić, czy nasilenie objawów rośnie, czy maleje. Bywa jednak mniej wygodne w codziennej komunikacji niż jednoznaczna etykieta diagnostyczna i trudniejsze do ujęcia w prostych statystykach. Współczesne klasyfikacje łączą zatem oba podejścia: stawiają rozpoznanie kategorialne, a następnie uzupełniają je o wymiarową ocenę nasilenia. Dla pacjenta oznacza to opis, który mówi nie tylko o nazwie problemu, lecz także o jego skali oraz o tym, jak zmienia się w trakcie leczenia.

przebieg zaburzenia

Inne nazwy: przebieg kliniczny, przebieg choroby

Przebieg zaburzenia to sposób, w jaki objawy rozwijają się i zmieniają w czasie, od ich pierwszego pojawienia się, przez fazy nasilenia i poprawy, aż po stan w odległej perspektywie. Opisanie przebiegu odpowiada na pytania: kiedy zaburzenie się zaczęło, jak szybko narastało, czy ma charakter jednorazowy, nawracający czy ciągły oraz jak długo dotąd się utrzymuje. Jest to spojrzenie na zaburzenie jako proces, a nie jako nieruchomy obraz.

Wyróżnia się kilka typowych wzorców przebiegu. Przebieg epizodyczny oznacza naprzemienne okresy choroby i zdrowia. Przebieg nawracający to wielokrotne powracanie objawów po okresach remisji. Przebieg przewlekły, nazywany też ciągłym, oznacza utrzymywanie się objawów przez długi czas bez wyraźnych remisji. Bywa też mowa o przebiegu postępującym, gdy stan stopniowo się pogarsza. Klasyfikacja ICD-11 często uwzględnia te informacje w samym rozpoznaniu, na przykład odróżniając pojedynczy epizod od zaburzenia nawracającego.

Znajomość przebiegu jest praktycznie ważna, ponieważ wpływa na decyzje terapeutyczne oraz na rokowanie. Inaczej planuje się postępowanie wobec jednorazowej, samoograniczającej się reakcji, a inaczej wobec zaburzenia przewlekłego lub nawracającego, które wymaga leczenia długoterminowego i konsekwentnego zapobiegania nawrotom. Przebieg ocenia się retrospektywnie, na podstawie wywiadu obejmującego całą historię trudności, oraz prospektywnie, obserwując pacjenta w kolejnych okresach i weryfikując wcześniejsze przypuszczenia. Dlatego pełny obraz przebiegu często powstaje dopiero z czasem, a nie podczas pierwszej wizyty.

psychoza

Inne nazwy: stan psychotyczny

Psychoza to stan, w którym dochodzi do istotnego zaburzenia kontaktu z rzeczywistością. Osoba w stanie psychotycznym może mieć trudność z odróżnieniem własnych przeżyć wewnętrznych od faktów zewnętrznych. Do typowych objawów psychozy należą urojenia, czyli fałszywe, niepodważalne przekonania, omamy, czyli spostrzeżenia powstające bez bodźca, na przykład słyszenie głosów, dezorganizacja myślenia, mowy i zachowania, a także objawy negatywne, takie jak spłycenie afektu czy wycofanie z kontaktów społecznych.

Psychoza nie jest pojedynczą chorobą, lecz zespołem objawów, który może występować w wielu różnych zaburzeniach. Jest cechą schizofrenii oraz innych pierwotnych zaburzeń psychotycznych, opisanych w klasyfikacji ICD-11 i kryteriach CDDR. Objawy psychotyczne mogą jednak pojawić się także w epizodach zaburzeń nastroju, w psychozach wywołanych substancjami lub lekami, w stanach majaczeniowych oraz w chorobach somatycznych i neurologicznych wpływających na pracę mózgu. Dlatego określenie psychoza opisuje stan, a nie konkretne rozpoznanie.

Wczesne rozpoznanie psychozy i szybkie wdrożenie leczenia mają duże znaczenie, ponieważ wiążą się z lepszym rokowaniem i mniejszym ryzykiem powikłań. Psychoza często powoduje znaczne cierpienie, pogorszenie funkcjonowania społecznego i zawodowego oraz, w niektórych przypadkach, ryzyko zachowań niebezpiecznych dla osoby chorej lub jej otoczenia. Słowa psychoza nie należy używać jako oceny moralnej ani jako obraźliwego określenia. Rozpoznanie konkretnej przyczyny objawów psychotycznych zawsze należy do specjalisty oceniającego pełen obraz kliniczny.

R

remisja

Inne nazwy: remisja objawów

Remisja to okres, w którym objawy zaburzenia ustępują całkowicie lub utrzymują się jedynie w stopniu na tyle niewielkim, że nie spełniają już kryteriów rozpoznania i nie zaburzają istotnie funkcjonowania. Termin ten opisuje korzystną zmianę stanu klinicznego, czyli wyraźną poprawę, a nie samo zakończenie leczenia. Remisja bywa skutkiem skutecznej terapii, ale w części zaburzeń następuje również samoistnie, wraz z upływem czasu lub zmianą sytuacji życiowej.

Klinicyści rozróżniają remisję częściową i pełną. W remisji częściowej część objawów nadal się utrzymuje, lecz w wyraźnie mniejszym nasileniu niż w czynnej, ostrej fazie zaburzenia. W remisji pełnej objawy praktycznie nie występują przez określony, zdefiniowany czas. Istotnym pojęciem jest też wyzdrowienie, czasem nazywane z angielskiego recovery, które oznacza utrzymywanie się remisji przez dłuższy, stabilny okres i bywa traktowane jako trwalszy, bardziej ugruntowany stan zdrowienia.

Remisja nie zawsze oznacza, że zaburzenie nie powróci. W wielu zaburzeniach, zwłaszcza nawracających, takich jak zaburzenia nastroju, po remisji może wystąpić nawrót objawów. Dlatego osiągnięcie remisji często nie kończy opieki. Kontynuuje się leczenie podtrzymujące, monitorowanie stanu oraz działania zapobiegające nawrotom, takie jak psychoedukacja i rozpoznawanie wczesnych sygnałów ostrzegawczych. Dla pacjenta remisja jest realnym i ważnym celem terapeutycznym, lecz wymaga dalszej czujności i współpracy ze specjalistą. Zbyt wczesne przerwanie leczenia po uzyskaniu poprawy bywa jedną z głównych przyczyn powrotu objawów.

rokowanie

Inne nazwy: prognoza

Rokowanie to przewidywanie dalszego przebiegu zaburzenia i jego prawdopodobnego zakończenia, czyli tego, jak bardzo objawy mogą się zmniejszyć, czy istnieje ryzyko nawrotów oraz w jakim stopniu możliwy jest powrót do dobrego funkcjonowania. Jest to ocena perspektywiczna, oparta na wiedzy o typowym przebiegu danego zaburzenia w populacji oraz na indywidualnych cechach konkretnego pacjenta i jego sytuacji życiowej.

Na rokowanie wpływa wiele czynników. Korzystniej rokują między innymi wczesne rozpoznanie i szybkie podjęcie leczenia, łagodniejsze nasilenie objawów, dobre funkcjonowanie przed zachorowaniem, wsparcie ze strony bliskich oraz aktywna współpraca pacjenta w terapii. Niekorzystnie działają długie opóźnienie w leczeniu, współwystępowanie innych zaburzeń, używanie substancji psychoaktywnych, izolacja społeczna oraz przewlekły, ciężki przebieg. Rokowanie dotyczy nie tylko samych objawów, lecz także funkcjonowania społecznego, rodzinnego i zawodowego.

Rokowanie należy traktować jako szacunek prawdopodobieństwa, a nie jako pewną zapowiedź. Opiera się ono na danych dotyczących grup pacjentów i nie pozwala z całkowitą pewnością przewidzieć losu jednej osoby. Przebieg bywa korzystniejszy lub trudniejszy, niż wskazywałaby wstępna ocena, dlatego rokowanie weryfikuje się i aktualizuje w miarę obserwacji. Ostrożnie oraz uczciwie przekazane rokowanie pomaga pacjentowi i bliskim podejmować decyzje, nie odbierając przy tym realnej nadziei. Dla wielu zaburzeń psychicznych, zwłaszcza przy wczesnym i konsekwentnym leczeniu, rokowanie jest dziś znacznie korzystniejsze, niż bywa powszechnie sądzone.

S

spektrum w psychiatrii

Inne nazwy: spektrum zaburzeń, model spektrum

Spektrum w psychiatrii to pojęcie opisujące grupę powiązanych ze sobą stanów lub objawów, które tworzą ciągłość, od postaci łagodnych i subtelnych po wyraźnie nasilone, zamiast układać się w ostro oddzielone, odrębne kategorie. Termin ten podkreśla, że granice między tak zwaną normą a zaburzeniem oraz między poszczególnymi obrazami klinicznymi bywają płynne, a nie skokowe, i że pokrewne stany mogą się wzajemnie przenikać.

Najbardziej rozpowszechnione jest pojęcie spektrum autyzmu. Ujmuje ono w jednej kategorii diagnostycznej szeroki zakres trudności w komunikacji społecznej oraz powtarzalnych wzorców zachowań i zainteresowań, które u różnych osób mają bardzo różne nasilenie i obraz. Idea spektrum bywa też stosowana do zaburzeń psychotycznych oraz do zaburzeń nastroju, gdzie mówi się o spektrum afektywnym obejmującym stany od depresji po zaburzenia dwubiegunowe. We wszystkich tych zastosowaniach słowo spektrum wskazuje na pokrewieństwo i stopniowanie, a nie na jeden, jednolity stan.

Myślenie w kategoriach spektrum ma znaczenie praktyczne. Pomaga dostrzec, że osoby z tym samym rozpoznaniem mogą funkcjonować bardzo różnie, oraz że ważniejszy od samej etykiety bywa indywidualny profil nasilenia poszczególnych objawów. Sprzyja to podejściu wymiarowemu w diagnozie oraz dopasowywaniu wsparcia do konkretnej osoby i jej potrzeb, a nie wyłącznie do nazwy zaburzenia widniejącej w dokumentacji. Pojęcie spektrum przypomina również, że granica między cechą a zaburzeniem nie zawsze jest ostra i wymaga uważnej, indywidualnej oceny klinicznej.

spłycenie afektu

Inne nazwy: stępienie afektu, afekt spłycony

Spłycenie afektu, nazywane też stępieniem afektu, to znaczne osłabienie zewnętrznego wyrazu emocji. Osoba mówi monotonnym głosem, ma mało zróżnicowaną mimikę, ograniczoną gestykulację i ubogi kontakt wzrokowy, przez co trudno odczytać z jej zachowania, co przeżywa. Spłycenie afektu dotyczy ekspresji emocji, czyli ich okazywania na zewnątrz, a niekoniecznie oznacza, że osoba wewnętrznie nic nie czuje. Wiele osób z tym objawem nadal doświadcza emocji, lecz nie potrafi ich uzewnętrznić.

Spłycenie afektu należy do objawów negatywnych i jest jednym z głównych objawów schizofrenii oraz innych pierwotnych zaburzeń psychotycznych. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR wymieniają je wśród cech charakterystycznych dla wymiaru negatywnego psychozy. Objaw ten może utrzymywać się także w okresach, w których nie występują urojenia ani omamy, i często wpływa na przewlekły przebieg trudności oraz na rokowanie dotyczące funkcjonowania społecznego.

Spłycenie afektu trzeba odróżniać od innych stanów o podobnym obrazie. Podobne osłabienie ekspresji może być skutkiem ubocznym niektórych leków przeciwpsychotycznych, może towarzyszyć głębokiej depresji, chorobie Parkinsona oraz innym chorobom neurologicznym, a także bywać reakcją na przewlekły stres lub uraz. Należy je również odróżniać od naturalnej powściągliwości w okazywaniu emocji, która u części osób jest po prostu cechą indywidualną i nie świadczy o chorobie. Ponieważ spłycenie afektu istotnie utrudnia kontakt i relacje społeczne, a niekiedy bywa odbierane przez bliskich jako chłód czy obojętność, jego rozpoznanie i ustalenie przyczyny należy do specjalisty, który ocenia całościowy obraz kliniczny oraz przebieg objawów w czasie.

T

tolerancja w uzależnieniu

Inne nazwy: tolerancja

Tolerancja w uzależnieniu to zjawisko polegające na tym, że organizm stopniowo przyzwyczaja się do działania substancji psychoaktywnej. W efekcie ta sama dawka wywołuje słabszy efekt niż wcześniej, a do osiągnięcia podobnego działania potrzebne są dawki coraz większe. Tolerancja jest wyrazem przystosowania się organizmu, zwłaszcza układu nerwowego, do regularnej obecności substancji.

Tolerancja jest jednym z fizjologicznych wskaźników uzależnienia branych pod uwagę w klasyfikacji ICD-11, obok objawów odstawiennych oraz stosowania substancji w celu złagodzenia lub zapobieżenia objawom odstawienia. Świadczy o neuroadaptacji – trwałych zmianach przystosowawczych w organizmie. Należy ją odróżnić od uzależnienia jako całości: samo wystąpienie tolerancji nie przesądza o rozpoznaniu, choć jest istotnym jego elementem.

Narastająca tolerancja ma poważne znaczenie praktyczne. Zwiększanie dawek podnosi ryzyko szkód zdrowotnych i przedawkowania, zwłaszcza że tolerancja może obniżać się szybko po okresie abstynencji – powrót do wcześniej przyjmowanej dawki bywa wtedy szczególnie niebezpieczny. Tolerancja może rozwijać się nie tylko wobec substancji nielegalnych, lecz także alkoholu oraz niektórych leków, na przykład uspokajających i nasennych.

trauma psychiczna

Inne nazwy: uraz psychiczny, trauma

Trauma psychiczna to silna, przeciążająca reakcja psychiki na doświadczenie zagrażające życiu, zdrowiu lub integralności – własnej albo cudzej. Wydarzeniem traumatycznym może być na przykład wypadek, przemoc, napaść, katastrofa, poważna choroba, a także bycie świadkiem takiego zdarzenia lub dowiedzenie się o nim w odniesieniu do osoby bliskiej. Pojęcie odnosi się zarówno do samego wydarzenia, jak i do jego trwałych następstw w przeżywaniu i funkcjonowaniu człowieka.

Większość osób po trudnym wydarzeniu doświadcza silnych reakcji – lęku, napięcia, natrętnych wspomnień, problemów ze snem – które stopniowo ustępują w ciągu kilku tygodni. Jest to naturalny proces zdrowienia, a nie zaburzenie. O utrwalonych następstwach mówimy, gdy objawy utrzymują się dłużej i wyraźnie zakłócają codzienne życie. Wówczas można rozpoznać zespół stresu pourazowego, a po traumie długotrwałej lub powtarzającej się – złożony zespół stresu pourazowego.

Trauma psychiczna sama w sobie nie jest jednostką diagnostyczną, lecz pojęciem opisującym doświadczenie i jego skutki. Może też przyczyniać się do innych trudności, między innymi zaburzeń dysocjacyjnych, zaburzeń nastroju oraz problemów ze snem i regulacją emocji. Reakcje na traumę są indywidualne i zależą od rodzaju zdarzenia, wsparcia otoczenia oraz wcześniejszych doświadczeń.

U

unikanie

Inne nazwy: zachowania unikowe

Unikanie to wzorzec zachowania polegający na trzymaniu się z dala od sytuacji, miejsc, osób, myśli lub wspomnień, które wywołują lęk, dyskomfort lub przykre emocje. Może mieć postać jawną – rezygnacji z wyjścia, podróży czy kontaktu – albo subtelną, na przykład odwracania uwagi, odkładania spraw na później lub omijania określonych tematów w rozmowie. Unikanie jest reakcją zrozumiałą: przynosi natychmiastową ulgę, bo usuwa źródło napięcia.

W zaburzeniach lękowych i w zespole stresu pourazowego unikanie jest jednak kluczowym mechanizmem podtrzymującym problem. Krótkotrwała ulga wzmacnia skłonność do unikania w przyszłości, a jednocześnie uniemożliwia sprawdzenie, że obawiana sytuacja jest mniej groźna, niż się wydaje. Lęk nie maleje, lecz utrwala się, a zakres sytuacji, których osoba unika, stopniowo się poszerza, zawężając codzienne funkcjonowanie.

Unikanie jest jednym z głównych objawów branych pod uwagę przy rozpoznawaniu fobii, agorafobii, lęku społecznego oraz zespołu stresu pourazowego. Ponieważ to mechanizm podtrzymujący lęk, jego stopniowe przełamywanie – zwykle przez kontrolowane, łagodne zbliżanie się do trudnych sytuacji – jest istotnym elementem terapii zaburzeń lękowych.

urojenia

Urojenia to fałszywe przekonania, których osoba jest niezachwianie pewna, mimo że są one wyraźnie sprzeczne z rzeczywistością oraz z wiedzą i doświadczeniem podzielanym przez jej otoczenie kulturowe. Cechą urojenia jest to, że przekonania tego nie da się skorygować logicznymi argumentami ani dowodami świadczącymi przeciwko niemu. Urojenie nie wynika z różnic religijnych czy światopoglądowych typowych dla danej grupy, lecz stanowi indywidualny, chorobowy sposób myślenia o sobie i świecie.

Wyróżnia się różne rodzaje urojeń ze względu na treść, na przykład urojenia prześladowcze, czyli przekonanie o byciu śledzonym lub krzywdzonym, urojenia odnoszące, czyli przeświadczenie, że obojętne zdarzenia dotyczą bezpośrednio danej osoby, urojenia wielkościowe, urojenia winy oraz urojenia somatyczne dotyczące własnego ciała. Urojenia są jednym z głównych objawów pozytywnych psychozy. Klasyfikacja ICD-11 i kryteria CDDR opisują je jako kluczowe dla rozpoznania schizofrenii, zaburzenia urojeniowego oraz innych pierwotnych zaburzeń psychotycznych.

Urojenia mogą występować również w epizodach zaburzeń nastroju z objawami psychotycznymi, w psychozach wywołanych chorobą somatyczną lub substancjami, a także w niektórych chorobach otępiennych. Często wiążą się z dużym cierpieniem oraz z ryzykiem zachowań niebezpiecznych dla osoby chorej lub jej otoczenia. Należy je odróżniać od silnie utrwalonych, lecz nieurojeniowych przekonań oraz od poglądów typowych dla danej kultury. Rozpoznanie urojeń i ustalenie ich przyczyny zawsze należy do specjalisty, który ocenia czas trwania objawów oraz kontekst kliniczny.

uzależnienie

Inne nazwy: nałóg, uzależnienie od substancji

Uzależnienie to zaburzenie polegające na utracie kontroli nad używaniem substancji psychoaktywnej lub – w przypadku uzależnień behawioralnych – nad określonym zachowaniem, mimo narastających szkód. W klasyfikacji ICD-11 uzależnienie od substancji rozpoznaje się na podstawie trzech głównych cech: osłabionej kontroli nad używaniem (nad rozpoczęciem, ilością, okolicznościami i zakończeniem), nadawania substancji rosnącego priorytetu kosztem innych aktywności i obowiązków oraz cech fizjologicznych, takich jak tolerancja i objawy odstawienne.

Uzależnienie ma charakter nawracający i utrwalony – zwykle nie wynika z braku silnej woli, lecz wiąże się z trwałymi zmianami w funkcjonowaniu mózgu, zwłaszcza w układach odpowiedzialnych za odczuwanie nagrody, motywację i kontrolę zachowania. Towarzyszy mu często silny głód substancji oraz kontynuowanie używania pomimo wyraźnych szkód zdrowotnych, rodzinnych, zawodowych lub prawnych. Uzależnienie może dotyczyć alkoholu, nikotyny, opioidów, leków uspokajających i wielu innych substancji.

Uzależnienie należy odróżnić od szkodliwego używania substancji, w którym jeszcze nie doszło do utraty kontroli i utrwalonego wzorca, choć już pojawiają się szkody. Współczesne podejście traktuje uzależnienie jako zaburzenie zdrowia wymagające leczenia, a nie kwestię słabości charakteru. Skuteczna pomoc zwykle łączy oddziaływania medyczne, psychologiczne i wsparcie środowiskowe.

W

wgląd

Inne nazwy: wgląd chorobowy, krytycyzm chorobowy

Wgląd to zdolność osoby do rozpoznania i zrozumienia, że doświadcza zaburzenia psychicznego, oraz do trafnej oceny tego, że jej przeżycia, myśli lub zachowania są zmienione przez chorobę. Wgląd obejmuje zwykle kilka powiązanych elementów: świadomość samego faktu choroby, rozumienie natury poszczególnych objawów oraz akceptację potrzeby leczenia i wsparcia. Jest on jednym ze standardowo ocenianych elementów badania psychicznego.

Wgląd nie jest cechą zero-jedynkową, lecz stopniowalną. Mówi się o wglądzie pełnym, częściowym lub znacznie ograniczonym. Bywa też zmienny w czasie i zależny od aktualnego stanu klinicznego. W ostrych zaburzeniach psychotycznych wgląd często jest poważnie osłabiony, ponieważ pacjent może być przekonany, że jego urojenia są prawdziwe, a omamy realne. Ograniczenie wglądu opisuje się również w manii, w niektórych zaburzeniach neuropoznawczych, czyli otępiennych, oraz w zaburzeniach odżywiania. Brak wglądu nie jest celowym zaprzeczaniem, lecz stanowi objaw zaburzenia.

Stopień wglądu ma istotne znaczenie praktyczne. Wpływa on na gotowość pacjenta do podjęcia i kontynuowania leczenia, na współpracę terapeutyczną oraz na rokowanie. Wgląd może też poprawiać się w trakcie terapii, w miarę ustępowania objawów i budowania relacji ze specjalistą. Dlatego jego brak na początku nie przekreśla możliwości skutecznego leczenia, lecz wymaga cierpliwego, dostosowanego i wolnego od oceniania podejścia ze strony klinicysty oraz bliskich. Konfrontowanie pacjenta wprost z jego objawami zwykle nie buduje wglądu, a może osłabiać zaufanie potrzebne do dalszej współpracy.

współwystępowanie zaburzeń

Inne nazwy: współchorobowość, komorbidność

Współwystępowanie zaburzeń, określane także terminem współchorobowość, oznacza sytuację, w której u jednej osoby w tym samym czasie rozpoznaje się dwa lub więcej odrębnych zaburzeń psychicznych albo zaburzenie psychiczne i chorobę somatyczną (cielesną). Nie jest to rzadkość. Wielu pacjentów zgłaszających się po pomoc spełnia kryteria więcej niż jednego rozpoznania, na przykład zaburzenia lękowego i depresyjnego jednocześnie, albo zaburzenia nastroju i zaburzenia związanego z używaniem substancji.

Współwystępowanie ma kilka możliwych źródeł. Czasem jedno zaburzenie zwiększa ryzyko drugiego, na przykład przewlekły lęk sprzyja rozwojowi depresji. Czasem oba mają wspólne podłoże, biologiczne, rodzinne lub środowiskowe. Bywa też, że nakładanie się objawów wynika z ograniczeń samych klasyfikacji, które dzielą ciągłe spektrum trudności na osobne kategorie. Klasyfikacja ICD-11 dopuszcza i zaleca stawianie kilku rozpoznań naraz, jeśli każde z nich jest klinicznie uzasadnione i nie jest jedynie objawem drugiego.

Z punktu widzenia leczenia współwystępowanie ma duże znaczenie. Zwykle wiąże się z większym nasileniem objawów, gorszym funkcjonowaniem, trudniejszym przebiegiem oraz mniej korzystnym rokowaniem niż pojedyncze zaburzenie. Plan terapeutyczny musi uwzględniać wszystkie rozpoznane problemy oraz ich wzajemne oddziaływanie, a nie koncentrować się wyłącznie na jednym, najbardziej widocznym objawie. Pominięcie współwystępującego zaburzenia jest częstą przyczyną niepowodzeń leczenia. Dlatego ocena diagnostyczna powinna być całościowa, a po uzyskaniu poprawy w jednym obszarze warto sprawdzić, czy inne trudności nie wymagają osobnej, dalszej uwagi.

Z

zaburzenie neurorozwojowe

Inne nazwy: zaburzenia neurorozwojowe, zaburzenie rozwojowe

Zaburzenie neurorozwojowe to jedno z grupy zaburzeń, których cechą wspólną są trudności rozwojowe związane z funkcjonowaniem ośrodkowego układu nerwowego, ujawniające się we wczesnych etapach życia, zwykle w dzieciństwie, a nieraz już w okresie niemowlęcym. Trudności te dotyczą obszarów takich jak uczenie się, mowa i komunikacja, sprawność ruchowa, kontakty społeczne oraz kontrola własnego zachowania i uwagi. Wpływają one na codzienne funkcjonowanie w domu, w szkole i w relacjach z rówieśnikami.

W klasyfikacji ICD-11 do zaburzeń neurorozwojowych zalicza się między innymi zaburzenia rozwoju intelektualnego, zaburzenia ze spektrum autyzmu, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, w skrócie ADHD (z angielskiego attention deficit hyperactivity disorder), rozwojowe zaburzenia mowy i języka, rozwojowe zaburzenia uczenia się oraz rozwojowe zaburzenie koordynacji ruchowej. Łączy je to, że nie są przejściowymi opóźnieniami, lecz utrzymującymi się odmiennościami rozwoju, choć ich obraz zmienia się wraz z wiekiem.

Zaburzenia neurorozwojowe rozpoznaje się na podstawie obserwacji rozwoju dziecka w odniesieniu do oczekiwanych etapów rozwojowych oraz w porównaniu z rówieśnikami. Ważne jest wczesne rozpoznanie, ponieważ odpowiednie wsparcie edukacyjne, terapeutyczne i rodzinne może istotnie poprawić funkcjonowanie oraz jakość życia. Zaburzenia te często współwystępują ze sobą oraz z innymi trudnościami psychicznymi, dlatego ocena powinna być całościowa, a udzielane wsparcie dopasowane do indywidualnych potrzeb dziecka. Wiele osób z tymi zaburzeniami przy właściwym wsparciu prowadzi samodzielne i satysfakcjonujące życie.

zachowania zabezpieczające

Inne nazwy: zachowania asekuracyjne

Zachowania zabezpieczające to działania podejmowane w obawianej sytuacji w celu zapobieżenia spodziewanemu nieszczęściu lub zmniejszenia lęku. W odróżnieniu od pełnego unikania, osoba mierzy się z trudną sytuacją, ale wykonuje przy tym dodatkowe, asekuracyjne czynności. Przykładem jest trzymanie się ściany z lęku przed omdleniem, noszenie przy sobie leku na wypadek napadu paniki, ciągłe przygotowywanie się do rozmowy, unikanie kontaktu wzrokowego czy korzystanie z towarzystwa zaufanej osoby.

Zachowania zabezpieczające przynoszą doraźną ulgę, ale długofalowo podtrzymują lęk. Powodują bowiem, że osoba przypisuje brak katastrofy właśnie tym czynnościom (na przykład: nie zemdlałam, bo trzymałam się ściany), zamiast przekonać się, że obawiana sytuacja sama w sobie nie była groźna. W ten sposób lęk nie wygasa, lecz utrwala się – mechanizm jest podobny do tego, jaki działa w unikaniu.

Zachowania zabezpieczające opisywane są przede wszystkim w kontekście zaburzeń lękowych: lęku społecznego, agorafobii, zaburzenia z napadami paniki oraz fobii. Często bywają subtelne i niełatwe do zauważenia, dlatego ich rozpoznanie jest istotnym elementem oceny i leczenia. W terapii zaburzeń lękowych stopniowe rezygnowanie z asekuracji – podobnie jak ograniczanie unikania – pozwala lękowi naturalnie słabnąć.

zespół abstynencyjny

Inne nazwy: zespół odstawienny, zespół odstawienia, objawy odstawienne

Zespół abstynencyjny, nazywany też zespołem odstawiennym lub zespołem odstawienia, to zbiór objawów pojawiających się po przerwaniu lub znacznym ograniczeniu używania substancji, od której organizm się uzależnił. Powstaje dlatego, że organizm przystosował się do stałej obecności substancji i jej brak wytrąca go z równowagi. Objawy są zwykle przeciwne do działania samej substancji – po odstawieniu środka uspokajającego mogą wystąpić pobudzenie i lęk.

Obraz zespołu abstynencyjnego zależy od rodzaju substancji. Po odstawieniu alkoholu mogą pojawić się drżenie, pocenie się, niepokój, bezsenność, nudności, przyspieszone bicie serca, a w cięższych postaciach napady drgawkowe i majaczenie alkoholowe. Po opioidach typowe są bóle mięśni, biegunka, łzawienie i katar, dreszcze oraz silny niepokój. Objawy odstawienne mogą dotyczyć też nikotyny, leków uspokajających i nasennych oraz innych substancji.

Wystąpienie zespołu abstynencyjnego jest jednym z podstawowych objawów uzależnienia i fizjologicznym wskaźnikiem neuroadaptacji. Nasilony zespół abstynencyjny – zwłaszcza po alkoholu czy lekach uspokajających – może być stanem zagrażającym życiu i wymaga oceny oraz nadzoru medycznego. Z tego powodu odstawiania takich substancji nie należy przeprowadzać samodzielnie i gwałtownie.