Skale i kwestionariusze zgodne z ICD-11: sprawdzone narzędzia do oceny PTSD, CPTSD, żałoby, zaburzeń adaptacyjnych, osobowości i zaburzeń związanych z graniem

Skale jako wsparcie diagnostyki ICD-11 – nie jej zamiennik

W ICD-11 wiele rozpoznań opisano w sposób bardziej kliniczny, funkcjonalny i wymiarowy niż w starszych klasyfikacjach. Dlatego w praktyce coraz częściej wykorzystuje się narzędzia pomocnicze: kwestionariusze samoopisowe, wywiady kliniczne, skale nasilenia i narzędzia do oceny funkcjonowania.^[1]

Nie są one jednak diagnozą samą w sobie. Wynik skali może wskazywać, że dany obszar wymaga dokładniejszej oceny, ale nie zastępuje rozmowy klinicznej, badania stanu psychicznego, diagnozy różnicowej ani oceny kontekstu życiowego pacjenta. Skale samoopisowe mogą np. "wychwycić" wysoki poziom lęku u osoby, która faktycznie ma zaburzenie lękowe, ale też u osoby w ostrej fazie traumy, z chorobą somatyczną, po utracie pracy lub z insomnia – każda z tych sytuacji wymaga innej odpowiedzi klinicznej.

Najbardziej wartościowe są narzędzia opracowane bezpośrednio na podstawie ICD-11 albo mające badania walidacyjne potwierdzające ich strukturę, rzetelność i trafność. Do takich należą m.in. International Trauma Questionnaire, International Adjustment Disorder Questionnaire, International Prolonged Grief Disorder Scale, Personality Inventory for ICD-11, Gaming Disorder Test oraz WHODAS 2.0.^[1]

Tabela: narzędzia walidowane zgodne z ICD-11

Poniżej zestawienie kluczowych narzędzi bezpośrednio zgodnych z ICD-11 lub walidowanych na jego podstawie.^[2–12]

Narzędzia do PTSD i complex PTSD – ITQ i ITI

ITQ – International Trauma Questionnaire

International Trauma Questionnaire (ITQ) jest jednym z najważniejszych narzędzi zgodnych z ICD-11. Służy do oceny objawów PTSD i complex PTSD (CPTSD) według modelu ICD-11. Mierzy trzy rdzenne obszary PTSD: ponowne przeżywanie, unikanie i poczucie aktualnego zagrożenia, a także trzy obszary zaburzeń samoorganizacji typowe dla CPTSD: dysregulację emocji, negatywny obraz siebie i trudności relacyjne. International Trauma Consortium opisuje ITQ jako najczęściej używane narzędzie do pomiaru ICD-11 PTSD i CPTSD w badaniach klinicznych i populacyjnych.^[2]

ITQ jest szczególnie przydatny, gdy trzeba odróżnić klasyczne PTSD od CPTSD. Wynik może wskazać, czy dominuje sam rdzeń PTSD, czy też występują dodatkowe, trwałe trudności w regulacji emocji, obrazie siebie i relacjach.

ITI – International Trauma Interview

International Trauma Interview (ITI) to kliniczny wywiad diagnostyczny do oceny ICD-11 PTSD i CPTSD, prowadzony przez klinicystę lub przeszkolonego badacza. W przeciwieństwie do ITQ (samoopis) ITI umożliwia dokładniejszą ocenę objawów, kontekstu traumy, różnicowania z innymi zaburzeniami i wpływu na funkcjonowanie. Badania walidacyjne potwierdzają jego przydatność jako psychometrycznie trafnego narzędzia klinicznego.^[3]

ITQ i ITI dobrze się uzupełniają: kwestionariusz samoopisowy pomaga w przesiewie i pomiarze nasilenia, a wywiad kliniczny umożliwia bardziej precyzyjną ocenę diagnostyczną.

Narzędzia do zaburzenia adaptacyjnego – IADQ i ADNM

IADQ – International Adjustment Disorder Questionnaire

International Adjustment Disorder Questionnaire (IADQ) jest jednym z najważniejszych narzędzi opracowanych bezpośrednio pod ICD-11. Służy do oceny zaburzenia adaptacyjnego (6F43), którego rdzeniem są: ekspozycja na stresor, zaabsorbowanie stresorem lub jego konsekwencjami, trudność w przystosowaniu się, czasowy związek objawów ze stresorem oraz pogorszenie funkcjonowania.^[4]

IADQ jest szczególnie przydatny przy różnicowaniu zaburzenia adaptacyjnego z depresją, lękiem i przedłużoną żałobą. Wynik kwestionariusza trzeba zawsze zestawić z wywiadem klinicznym, oceną czasu trwania, dynamiki objawów i pełnego obrazu innych zaburzeń.

ADNM – Adjustment Disorder New Module

Adjustment Disorder New Module (ADNM) to wcześniejsze i nadal używane narzędzie do oceny objawów zaburzenia adaptacyjnego. Jest bardziej rozbudowane niż IADQ i dobrze udokumentowane w literaturze badawczej.^[5]

Narzędzia do oceny przedłużonej żałoby – IPGDS, TGI-SR+, TGI-CA

IPGDS – International Prolonged Grief Disorder Scale

International Prolonged Grief Disorder Scale (IPGDS) jest jednym z najważniejszych narzędzi do oceny przedłużonej żałoby (6B42) według ICD-11. Skala obejmuje objawy rdzenne zaburzenia, ból emocjonalny, pogorszenie funkcjonowania oraz ocenę, czy reakcja wykracza poza normy kulturowe.^[6]

TGI-SR+ – Traumatic Grief Inventory-Self Report Plus

Traumatic Grief Inventory-Self Report Plus (TGI-SR+) jest szczególnie przydatny, gdy badacz lub klinicysta chce ocenić objawy przedłużonej żałoby według zarówno ICD-11, jak i DSM-5-TR. Jeśli celem jest wyłącznie ICD-11, naturalnym wyborem jest IPGDS. Jeśli potrzebne jest porównanie obu systemów – TGI-SR+.^[7]

TGI-CA – Traumatic Grief Inventory-Clinician Administered

Traumatic Grief Inventory-Clinician Administered (TGI-CA) to wywiad kliniczny do oceny nasilenia przedłużonej żałoby według ICD-11 i DSM-5-TR. Jest szczególnie ważny, ponieważ skala samoopisowa może wskazać wysokie nasilenie objawów, natomiast wywiad kliniczny jest niezbędny do odróżnienia przedłużonej żałoby od depresji, PTSD i zaburzenia adaptacyjnego.^[8]

Narzędzia do pomiaru nasilenia zaburzeń osobowości w ICD-11 – PiCD, PDS-ICD-11, SASPD

W modelu ICD-11 zaburzenie osobowości opisuje się na dwóch poziomach: nasilenia (łagodne / umiarkowane / ciężkie) i domen cech (negatywna afektywność, wycofanie, dyssocjalność, rozhamowanie, anankastia). PDS-ICD-11 mierzy nasilenie, PiCD mierzy domeny. Oba poziomy są potrzebne w pełnej ocenie.

PiCD – Personality Inventory for ICD-11

Personality Inventory for ICD-11 (PiCD) służy do oceny pięciu maladaptacyjnych domen cech osobowości: negatywnej afektywności, wycofania, dyssocjalności, rozhamowania i anankastii. Nie mierzy nasilenia zaburzenia, tylko styl cech. Jest szczególnie użyteczny po ustaleniu, że zaburzenie osobowości lub trudność osobowościowa faktycznie występuje. W Polsce PiCD ma adaptację i walidację – Cieciuch, Strus i Łakuta opisali polską walidację jako narzędzie do pomiaru patologicznych cech osobowości w wymiarowym modelu ICD-11.^[9]

PDS-ICD-11 – Personality Disorder Severity ICD-11 Scale

PDS-ICD-11 mierzy dysfunkcję osobowościową w obszarach funkcjonowania "ja", funkcjonowania interpersonalnego, emocji, poznania, zachowania, funkcjonowania psychospołecznego i ryzyka. Istnieje też wersja oceniana przez klinicystę (PDS-ICD-11 Clinician-Rating Form).^[10]

SASPD – Standardized Assessment of Severity of Personality Disorder

SASPD to krótkie (9 itemów) narzędzie do szybkiej przesiewowej oceny ogólnego nasilenia zaburzenia osobowości zgodnie z logiką ICD-11. Nie opisuje domen cech tak szczegółowo jak PiCD i nie powinien być używany jako jedyne narzędzie do decyzji diagnostycznej. Przydatny jako punkt wyjścia do dalszej oceny klinicznej lub w badaniach przesiewowych.^[11]

Narzędzia do zaburzeń związanych z graniem – GDT, GADIS-A, GADIT

GDT – Gaming Disorder Test

Gaming Disorder Test (GDT) to najkrótsze (4 itemy) i najbardziej bezpośrednie narzędzie do oceny zaburzeń związanych z graniem zgodnie z ICD-11. Cztery pozycje odpowiadają głównym kryteriom ICD-11: utracie kontroli, rosnącemu priorytetowi, kontynuowaniu mimo konsekwencji i pogorszeniu funkcjonowania. W Polsce istnieje wstępna walidacja polskiej wersji GDT. Wysoki wynik GDT nie oznacza automatycznie diagnozy – trzeba ocenić czy granie powoduje istotne pogorszenie funkcjonowania i czy nie jest wtórne wobec depresji, ADHD lub innych problemów.^[12]

GADIS-A – Gaming Disorder Scale for Adolescents

Gaming Disorder Scale for Adolescents (GADIS-A) jest narzędziem do oceny zaburzeń związanych z graniem przeznaczonym dla młodzieży. Jest bardziej rozbudowane niż GDT i specyficzne dla tej grupy wiekowej. Badania potwierdzają jego dobre właściwości psychometryczne. Przy adolescentach diagnoza wymaga szczególnej ostrożności i nie może opierać się wyłącznie na konflikcie rodzic–dziecko o czas grania.

GADIT – Gaming Disorder Identification Test

Gaming Disorder Identification Test (GADIT) to nowsze (8 itemów) narzędzie oparte na najnowszej definicji zaburzenia związanego z graniem. Może służyć jako alternatywa dla GDT z nieco bogatszą strukturą itemów, ale mniejszą rozpoznawalnością w literaturze.

WHODAS 2.0 – ocena funkcjonowania niezależnie od diagnozy

WHO Disability Assessment Schedule 2.0 (WHODAS 2.0) nie diagnozuje konkretnego zaburzenia psychicznego, ale jest ważnym narzędziem w kontekście ICD-11, ponieważ ocenia funkcjonowanie. Wiele rozpoznań ICD-11 wymaga nie tylko obecności objawów, ale też oceny cierpienia i upośledzenia funkcjonowania – kryterium, które skale objawowe często pomijają.^[13]

WHODAS 2.0 może pomóc opisać, jak bardzo problem wpływa na codzienne życie niezależnie od rozpoznania – czy chodzi o depresję, PTSD, zaburzenia związane z graniem, zaburzenie osobowości czy inne zaburzenie. Jest dostępny w trzech wersjach: 36-itemowej (pełna), 12-itemowej (skrócona) i w wersji proxy (dla opiekuna). Może być stosowany jako kwestionariusz samoopisowy lub wywiad.

Inne narzędzia użyteczne klinicznie

Nie każde popularne narzędzie psychologiczne jest oficjalnie powiązane z ICD-11. Wiele użytecznych narzędzi mierzy objawy zgodne z opisem klinicznym, ale nie zostało opracowanych bezpośrednio na podstawie tej klasyfikacji.

• PHQ-9 i GAD-7 – przesiewowe narzędzia do depresji i lęku uogólnionego, opracowane na podstawie DSM. Powszechnie używane w praktyce, klinicznie użyteczne.
• ASRS (Adult ADHD Self-Report Scale) i DIVA-5 – narzędzia do przesiewu i wywiadu dotyczącego ADHD, opracowane na bazie DSM.
• AQ i RAADS-R – kwestionariusze przesiewowe dla dorosłych w kierunku spektrum autyzmu.
• ADOS-2 i ADI-R – złote standardy kliniczne wymagają specjalistycznego przeszkolenia, oparte głównie na DSM-IV/5.
• PCL-5 – skala PTSD oparta na DSM-5.

Najczęstsze błędy przy używaniu kwestionariuszy w diagnostyce

Ignorowanie kryterium pogorszenia funkcjonowania. Wiele zaburzeń ICD-11 wymaga, aby objawy prowadziły do istotnego pogorszenia funkcjonowania. Skala objawowa tego nie mierzy – do tego służy np. WHODAS 2.0.

Brak różnicowania. Ten sam poziom objawów lękowych może odpowiadać zaburzeniu lękowemu, PTSD, zaburzeniu adaptacyjnemu, ASD, ADHD lub stanowi somatycznemu. Kwestionariusz nie przeprowadza różnicowania – robi to klinicysta.

Używanie niewalidowanych testów z internetu jako narzędzi diagnostycznych. Popularność testu w internecie nie ma związku z jego walidacją psychometryczną. Wynik testu online nigdy nie jest diagnozą i nie powinien być cytowany jako potwierdzenie rozpoznania.

Podsumowanie

Najlepsze skale i kwestionariusze to narzędzia opracowane lub zwalidowane w badaniach naukowych bezpośrednio na podstawie kryteriów ICD-11. Ich rolą jest uporządkowanie oceny klinicznej: wskazanie obszarów wymagających dalszego wywiadu, pomiar nasilenia objawów, monitorowanie zmian i wspieranie komunikacji między badaczami oraz praktykami.

Nie zastępują jednak diagnozy. W ICD-11 rozpoznanie wymaga zrozumienia objawów, czasu trwania, kontekstu, funkcjonowania, diagnozy różnicowej i tego, czy obraz kliniczny rzeczywiście spełnia wymagania danej kategorii. Tę ocenę przeprowadza wyłącznie uprawniony klinicysta. Treści tego artykułu mają charakter edukacyjny.

Najczęściej zadawane pytania